SAN BARTOLO A MOSQUETÍN
1. SAN BARTOLO.
Sobre un destacado outeiro situado a 408 m sobre o nivel
do mar e que constitúe un referente visual para case todo
o municipio temos unha pequena ermida adicada a San Bartolo,
un dos doce apóstolos. Da vida deste santo non sabemos
case nada, só que predicou polas terras de Asia e morreu
mártir séndolle arrincada a pel e decapitado posteriormente.
A ermida é moi sinxela, con planta de salón e sen case
ningún elemento que nos indique a súa época de construcción.
Sen embargo sabemos por documentación parroquial que en
1681 a capelanía do santo é fundada por Juan Miñones Moreira,
veciño de Carnés, e Amaro Pose de Ponte do Porto. No seu
interior había orixinariamente unha imaxe de San Bartolo,
pero dado o illamento do edificio levouse para a Igrexa
parroquial de Salto, que se atopa preto do lugar de Castro.
Temos outra imaxe do santo no lado leste da capela, pero
debido á mala conservación da figura case non distinguimos
os seus atributos.
As representacións máis correntes mostran a San Bartolo
cunha palma nunha man, sinal de que foi mártir, ou un
libro, posto que se lle atribúe a autoría dun evanxeo
apócrifo. Ademais é frecuente que leve ó lombo a pel que
lle foi arrincada no seu martirio, a espada ou o puñal
con que lle quitaron a pel e en ocasións aparece cun pé
sobre o demo ou algún monstro simbolizando a súa victoria
sobre o pecado.
Esto último pode xustificar o feito de que sexa frecuente
a construcción de santuarios a San Bartolo en cumios destacados,
xa que a tradición popular ten identificado os territorios
rochosos e non aptos para o cultivo como lugares onde
se manifesta o demo.
Ademais o santo ten atribucións específicas como protexer
da sarabia, as treboadas, curar os males de garganta,...
Dende o cumio temos unha excelente vista panorámica de
todo o Val de Vimianzo ó pé da ladeira leste e do val
de Salto no lado oeste.
2. ALDEA DE CASTRO.
Aldea pertencente á parroquia de Salto. Está ubicada na
ladeira e ó pé dun castro, o que nos está a falar da antigüidade
deste núcleo.
A cultura dos castros desenvolveuse na chamada Idade de
Ferro, aproximadamente entre o 750 a.C. e o século V d.C.
Esencialmente un castro é un lugar onde vivían as xentes
desta época. Soen situarse en lugares altos dende onde
se domina un amplo territorio e rodéanse dunha serie de
estructuras como murallas e terrazas que facilitan a súa
defensa en caso de ataque. A cultura castrexa supón xa
unha organización complexa do territorio que podemos situar
como precedente da organización parroquial. O castro actualmente
atópase moi cuberto pola vexetación pero conserva aínda
boa parte das súas estructuras defensivas e pódese distinguir
a posible entrada ó recinto.
A xente que vivía nos castros tiña unha sociedade xerarquizada,
na que destacaba a presencia dunha elite guerreira. O
seu medio de subsistencia baseábase na agricultura.
Actualmente a disposición das casas no lugar de Castro
é a característica dunha aldea galega, aproveitando ó
máximo a terra cultivable.
Chama a atención a situación dos cabazos, que se orientan
en sentido contrario ás casas para aproveitar os ventos
dominantes. Tamén é característico desta zona a existencia
de colmeas nas paredes das casas.
3. PEDRA CUBERTA.
Este dolmen é un dos referentes arqueolóxicos de Vimianzo.
Foi estudiado polo arqueólogo alemán G. Leisner en 1934.
No interior atopou unhas pinturas que no seu momento foron
consideradas entre as máis importantes de Europa.
Os dolmens son xeralmente tumbas de carácter colectivo,
ou sexa, concibidas para o enterramento dun grupo de persoas.
A súa cronoloxía establécese aproximadamente entre o 4000
e o 1900 a.C.
Trátase de estructuras complexas nas que se soen distinguir
varias partes:
Unha estructura formada por grandes bloques de pedra formando
un recinto cerrado por arriba e polos lados que soe recibir
o nome de anta pero tamén casota, casiña, ou dolmen.
A anta soe ir cuberta por unha capa de terra e despois
por outra de pedras máis miúdas que constituirían a coraza.
O paso do tempo fai que o megalito se vaia cubrindo de
vexetación e terra, ocultando a estructura orixinal pero
deixando un pequeno montículo con forma cónica que se
denomina popularmente mámoa. Este termo provén do latín
mammula, que ben a ser peito de muller, e pasou a designar
tamén este tipo de estructuras pola similitude da forma.
Con frecuencia na parte superior da mámoa aparecerá unha
pequena concavidade froito das escavacións furtivas que
se teñen feito dende época inmemorial en case tódolos
monumentos en busca de tesouros.
A época na que se construíron os megalitos coñécese como
neolítico e supón o paso dunha sociedade que vivía basicamente
da caza e da recolección a outra na que se comezan a domesticar
plantas e animais. Esto permitirá unha maior planificación
e un progresivo control sobre os medios de subsistencia.
A erección destas obras arquitectónicas monumentais supón
un elevado investimento de tempo e esforzo físico. Esta
circunstancia revélanos a importancia que tiña o mundo
da morte entre estas sociedades e a probable existencia
de crenzas nunha vida ultraterrea. A última idea vese
reforzada polo feito de que no interior aparezan enxovais,
que algunhas cámaras estean recubertas de pinturas (como
neste caso), ou que nas entradas se teñan atopado ídolos
con forma antropomorfa.
4. NECRÓPOLIS DE TINES.
Nos anos 50, coas obras de construcción do actual cemiterio
da igrexa parroquial de Tines, comezaron a aparecer restos
de pedras de aparente antigüidade. Ata aquí desprazouse
o arqueólogo Chamoso Lamas que iniciou unhas escavacións
nas que apareceron sartegos, muíños e basas de columnas
de época tardorromana ou sueva.
A existencia destes restos revelaba a presencia dun núcleo
de poboación en época romana, probablemente dunha villa,
é dicir, unha explotación de carácter agrícola propiedade
dun rico potentado romano. Nelas normalmente estaba a
residencia do propietario que dispoñía de todo tipo de
luxos e comodidades como auga corrente, calefacción, saunas...
As Villae medrarán en moitos casos dando lugar a núcleos
de poboación máis importantes. O que temos en Tines probablemente
é o cemiterio dun destes núcleos que curiosamente coincide
co camposanto actual.
Sobre a presencia doutros restos romanos nas inmediacións
non temos case referencias, excepto as que nos ofrece
a toponimia como o cercano lugar de Romarís ou a aldea
e castro de Roma no veciño concello de Zas.
Tamén debemos destacar a igrexa parroquial, que sufrirá
diversas reformas e engadidos ó longo do tempo sendo a
parte máis antiga a ábsida, que estilisticamente corresponde
ó románico da segunda metade do s. XII. O resto da construcción
corresponde xa ó s. XVIII excepto a espadana, que é do
XIX. Parece que antigamente existiu tamén aquí unha pequena
capela chamada da Ermida Vella adicada á Virxe das Dores.
Este pequeno edificio erguíase ó leste da actual igrexa
parroquial e estaba separado desta pero foi desmantelado
e posteriormente engadido como presbiterio ó muro sur
da igrexa.
Por último podemos sinalar dous cruceiros que se atopan
no adro e no cemiterio. O primeiro conserva un altar utilizado
comunmente para colocar os cadaleitos durante a cerimonia
do enterro e no segundo pódense observar as figuras de
Cristo sendo descravado por San Francisco e da Virxe María.
5. CRUCEIROS DE PAZOS E DOS
SANTOS.
O seguinte tramo do roteiro discorre entre a aldea de
Pazos e o Cruceiro dos Santos, polo antigo Camiño Real
que unía A Piroga con Ponte Olveira.
O cruceiro de Pazos divide a parroquia do mesmo nome en
dúas partes que pertencen a concellos distintos (Zas e
Vimianzo). Nel pódese ver a Cristo crucificado por unha
cara e á Virxe en actitude orante pola outra.
O cruceiro máis interesante dos dous é o dos Santos. Trátase
dun dos máis antigos de Galicia. Xosé María Lema Suárez,
un dos maiores coñecedores da Historia e a cultura da
terra de Soneira dátao polo século XIII, máis ou menos
na época en que se comezaron a levantar os primeiros cruceiros.
A situación da cruz é bastante típica xa que se atopa
nunha encrucillada do antigo Camiño Real. Deste camiño
xa case non quedan restos debido á concentración parcelaria,
pero aínda se poden percibir testemuños do seu percorrido.
Por exemplo un pouco máis ó norte, na aldea de Cheis,
temos outro cruceiro que marcaba orixinariamente o paso
deste roteiro.
A iconografía do Cruceiro dos Santos é pouco frecuente
xa que no reverso da cruz aparece unha representación
da Trinidade, co Pai, o Fillo e o Espírito Santo (en forma
de pomba), que apenas ten paralelos coñecidos. Ó pe de
Deus aparece unha figura cunha especie de báculo que podería
ser Xosé de Arimatea ou Santiago Peregrino.
6. BATÁNS DE MOSQUETÍN.
Estamos ante un interesante enclave de gran valor natural
e etnográfico. Trátase dun conxunto de muíños e batáns
construídos á beira do Río Grande e que aproveitan a forza
da auga para moer o millo e para mazar a la. Non coñecemos
a data de construcción destes edificios, pero sabemos
que a mediados do século XVIII xa estaban en pe, posto
que aparecen mencionados no Catastro de Ensenada (1753).
Os batáns apareceron en Europa durante a Idade Media.
Trátase de construccións nas que por medio duns mecanismos
denominados folóns, baseados no aproveitamento da enerxía
hidráulica, se bate o tecido ata conseguir unha peza compacta
que ofrece unha mellor resistencia fronte ó frío e a chuvia.
O conxunto do Mosquetín componse de dous edificios. No
que está máis preto do río temos só muíños e no outro
hai muíños e batáns. Están construídos a unha altitude
superior á do río que pasa a carón, así que para o seu
funcionamento foi necesaria a construcción dunha represa
dende a que se canalizou a auga, que debía mover os rodicios
e facer traballar os folóns.
Estes muíños e batáns atopábanse a finais dos anos 80
en estado ruinoso, así que a Deputación da Coruña decidiu
adquirilos e no ano 1997 emprendeu unha restauración dos
edificios e do entorno que hoxe pode considerarse modélica.
Actualmente os muíños e batáns son visitables e ademais
é posible ver o seu funcionamento.
VIMIANZO TERRA E MAR
1. LAGUNA DE TRABA. (punto de
partida)
A Lagoa de Traba é un lugar de grande interese por ser
un espacio ecolóxico de incalculable valor, cunha extensión
aproximada de dous quilómetros. Segundo unha lenda, nesta
lagoa existe unha vila asolagada chamada Valverde. Está
practicamente rodeada por un denso carrizal, tamén hai
espadanas e unha xunqueira.
En canto á fauna, atopan refuxio aves como a galiña de
río, o rascón de auga e a fulepa unicolor, e aves invernais
que a visitan: pilro americano, bilurico patiamarelo pequeno,
gaivota chorona americana, gaivota de Bonaparte, carrán
fosco, galiñola pinta, galiñola pequena, galiñola común,
abetouro americano e escribenta das canaveiras. Abundan
tamén sollas e vense pegadas de coellos e ocasionalmente
de raposo e lontra.
Dende esta fermosa paraxe partimos, bordeando a costa,
cara a pequena parte de mar que ten o concello de Vimianzo.
2. SABADELLE.
O primeiro que atopamos ó adentrarnos no concello de Vimianzo
é o Coído da Señora, que recibe este nome porque antigamente,
cando o mar estaba picado, o único porto que deixaba atracar
os barcos era este. Neste lugar poderemos contemplar nas
pedras algunhas das pintadas que o Alemán de Camelle deixou
na súa visita a esta zona.
A punta de terra que se adentra no mar, chamada Punta
de Sopena, divide os coídos da Señora e de Sabadelle.
Un lugar axeitado para xantar é a paraxe coñecida como
As Botoreiras.
En Sabadelle (Calo) poderemos visita-las derruídas
casas, deshabitadas dende hai moitos anos. De alí foi
veciño no século XVII o segundo mellor prateiro de Galicia,
Gregorio de Lema. Este xoieiro tiña un solar neste lugariño,
onde lle pertencía unha casa que os vellos denominaban
Casa do Conde.
Na nosa subida cara a Braña da Herba poderemos contemplar
algo curioso: nesta zona medran madroños.
3. VILA PURIFICACIÓN E HÓRREO.
Casa de dous pisos de estilo barroco de finais do século
XVIII, propiedade de don José Trillo. Presenta unha planta
en forma de “L”. No alzado posterior destaca unha escaleira
de pedra que comunica directamente co piso superior. Os
balaústres de pedra da escaleira, de boa labra, son de
estilo compostelán.
Os materiais seguen a ser a pedra en forma de perpiaños
nos esquinais e nos vans, e de cachotes nos panos. Nesta
casa cobrábanse os chamados foros de tódolos arredores,
o cal explica o tamaño do cabazo que se atopa dentro da
leira, que conta con dezanove pares de pés, sendo o terceiro
máis grande de Galicia. Aquí tamén podemos atopar un pombal
de planta circular.
4. MOLINO.
Data do século XVII. Ten dimensións adecuadas para desempeñar
funcións de muíño e vivenda. A súa planta é rectangular,
con cuberta a dúas augas na que se abren tres elementos
abufardados. A entrada realízase polos lados curtos do
volume, que queda unido á terra por dúas pasarelas. Pertencía
ó afamado coreógrafo Rei de Viana, que contaba cun pergamiño
que databa a construcción do muíño no ano 1679, sendo
o principal dos que posuía o feudo dos Moscoso e Altamira.
Con posterioridade pertenceu á Condesa da Torre, pero
antes disto o muíño era cedido mediante foro a familias
de campesiños que o explotaban e residían nel.
5. IGREXIA.
Data do século XII e é de estilo románico. Este templo
foi posiblemente un lugar de parada dos peregrinos que
chegaban por mar ó porto de Cereixo e se dirixían a pé
a Santiago. Presenta nave única e capela rectangular.
Soportando o beirado dispóñense unha serie de canaliños
que presentan diferentes formas, temas e motivos. Estas
imaxes plasman vicios e pecados, advertindo ó fiel que
era indigno de entrar no espacio sagrado do interior do
templo se caera en pecado ou cometera algunha impureza.
No lado sur ábrese unha interesante porta románica onde
cabe destacar unha creación única no románico de toda
España: a representación do traslado dos restos de Santiago
nunha barca, acompañado polos seus sete discípulos.
6. TORRES DE CEREIXO.
Datan do século XVI. Actualmente pertencen a don Santiago
Fernández Puentes e é empregada como residencia.
Presenta dúas torres de planta cadrada unidas por un corpo
rectangular máis baixo. No interior existe unha árbore
(un magnolio) tan antiga como o edificio. O material que
predomina nesta construcción é a pedra.
O escudo está vinculado ós condes de Maceda e Taboada,
no que se representan as armas dos Bermúdez, Novoa, Castro,
Soutomaior, Mendoza e Villamaría, entre outros. Nas outras
fachadas aparecen tres escudos, máis sinxelos, vinculados
ás liñaxes máis antigas da casa: Moscoso, Carantoña, Caamaño,
Guisamonde e Montenegro.
